Probleemoplossend vermogen

Kompas21 / De 10 vaardigheden / Probleemoplossend vermogen

Probleemoplossend vermogen

In de maand december staat Probleemoplossend vermogen centraal. Gastschool deze maand is Helicon Opleidingen.

Helicon
Probleemoplossend

Group Design Room Probleemoplossend vermogen

In de laatste maand van het jaar, zetten we de laatste vaardigheid van KOMPAS21 centraal: Probleemoplossend vermogen. Gastschool Helicon Opleidingen nodigde ons in Den Bosch uit om met docenten en mensen uit de praktijk te praten over wat zij belangrijk vinden in het ontwikkelen van de vaardigheid probleemoplossend vermogen.

Top vijf aspecten Probleemoplossend vermogen

Tijdens de GDR was de groep zeer goed in het aan elkaar koppelen van losse aspecten die zij het meest van toepassing vonden voor probleemoplossend vermogen. Hieruit is de volgende top vijf gekomen:

  1. Evalueren
  2. Actie
  3. Emoties reguleren
  4. Hulp vragen
  5. Probleem herkennen/ definiëren

Overkoepelende aspecten

Deze top vijf is tot stand gekomen na een uitgebreide brainstorm over probleemoplossend vermogen. In deze brainstormen konden deelnemers al hun associaties bij probleemoplossend vermogen inbrengen. Deze brainstorm leverde maar liefst 67 ideeën op. Al deze ideeën zijn waar mogelijk, geclusterd of samengevoegd. De deelnemers konden vervolgens ook in deze GDR-sessie stemmen welke gecategoriseerde aspecten zij het meest belangrijk vonden.

Wat tijdens deze GDR opviel, was dat de groep na de brainstorm direct zelf al overlap tussen aspecten begon te koppelen en clusteren. Door met elkaar in gesprek te gaan, wist de groep het aantal aspecten voor probleemoplossend vermogen aardig terug te brengen. Dit maakte de uiteindelijke stemming tot een top vijf een stuk soepeler. Door verschillende meningen en ervaringen te bespreken en af te wegen wist de groep tot een top vijf van aspecten van probleemoplossend vermogen te komen waar iedereen achter stond.

Verbindende communicatie

De GDR-sessies binnen het KOMPAS21-project bieden ruimte aan uitwisseling tussen deelnemers met verschillende achtergronden en rollen. Dat maakt dat er ruimte is voor verschillende meningen, bijvoorbeeld tussen deelnemers uit het werkveld en het onderwijs. Zo kunnen verschillende meningen van deelnemers met verschillende achtergronden en rollen elkaar ook versterken. Dit gebeurde ook tijdens deze GDR-sessie waarbij docenten en een studenthelpdeskmedewerkster elkaar feilloos aanvulden op de diverse niveaus waarmee zij met studenten te maken kregen. Deze input vormde zich samen tot een weloverwogen uitkomst over de mate van bekwaamheid die studenten moeten bezitten omtrent probleemoplossend vermogen.

Peiling over Probleemoplossend vermogen

In de drukke decembermaand waren er toch nog 17 studenten, mbo-docenten en andere geïnteresseerden binnen en buiten het mbo die aan de peiling over Probleemoplossend Vermogen hebben deelgenomen. Hoe denken deze 17 deelnemers over deze vaardigheid?

Verschillende beelden over Probleemoplossend Vermogen

In een open vraag konden de deelnemers hun eigen omschrijving van de vaardigheid Probleemoplossend Vermogen geven. Terugkerende beelden in de gegeven antwoorden waren: denken in mogelijkheden, oplossingen bedenken of vinden, omgaan met onverwachte situaties, creatief denken, en problemen analyseren of verbanden zien. Incidenteel werden ook aspecten genoemd als stressbestendigheid, het zetten van logische denkstappen, en bewust actie ondernemen en in beweging komen.

Naar een gedeeld beeld

Op basis van literatuur is een lijst van 11 vaak genoemde aspecten van probleemoplossend vermogen voorgelegd. Deze aspecten hebben elk betrekking op mogelijke stappen die gezet kunnen worden om een probleem of vraagstuk op te lossen:

  • herkennen van problemen of vraagstukken
  • benoemen en beschrijven van problemen of vraagstukken
  • weten welke stappen er bestaan om een probleem of vraagstuk op te lossen
  • kiezen uit mogelijke stappen om een probleem of vraagstuk op te lossen
  • uitleggen waarom welke keuzes gemaakt worden bij het oplossen van een probleem of vraagstuk
  • bedenken van mogelijke oplossingen voor een probleem of vraagstuk
  • informatie verzamelen om tot een oplossing te komen
  • stapsgewijs een aanpak uitproberen om tot een oplossing te komen
  • tussentijds checken of de gekozen aanpak goed werkt
  • een gekozen aanpak bijstellen wanneer dat nodig is
  • reflecteren op het denkproces na het oplossen van het probleem of vraagstuk

De deelnemers konden deze lijst met aspecten aanvullen. Vraag hierbij was welk aspect zij nog misten in dit overzicht. Dat leidde aan de ene kant tot antwoorden die betrekking hebben op aanvullende stappen. Zoals “evalueren of de oplossingen bij de oorspronkelijke probleemstelling past” en “in kaart brengen van belanghebbenden en hun belangen”. Daarnaast werd door een enkeling preventie genoemd: “voorkomen dat een probleem zich voor gaat doen”. Ook aanvullende aspecten die overlappen met andere 21ste eeuwse vaardigheden werden genoemd. Bijvoorbeeld creativiteit en samenwerken (door deelnemers ook wel schreven als samen aanpakken en afstemmen met betrokkenen). Andere voorgestelde toevoegingen hadden betrekking op de persoon zelf (jezelf redden als iets anders loopt dan verwacht, emotioneel stabiel blijven bij problemen). Ook domeinkennis is door een van de deelnemers genoemd als een belangrijk aanvullend aspect van probleemoplossend vermogen.

Gevraagd naar de aspecten uit de literatuur die het minst goed passen bij probleemoplossend vermogen, werd vooral het ‘benoemen en beschrijven van problemen of vraagstukken’ gekozen. Gevolgd door ‘uitleggen waarom welke keuzes gemaakt worden bij het oplossen van een probleem of vraagstuk’ en ‘reflecteren op het denkproces na het oplossen van het probleem of vraagstuk’. Ook ‘herkennen van problemen of vraagstukken’ werd wel gekozen als aspect dat het minst goed zou passen bij probleemoplossend vermogen.

De kern van probleemoplossend vermogen?

De meningen over het aspect ‘benoemen en beschrijven van problemen of vraagstukken’ liepen uiteen. Deze is zowel een aantal keer als minst goed passend en als best passend bij probleemoplossend vermogen gekozen. De meningen over het aspect ‘weten welke stappen er bestaan om een probleem of vraagstuk op te lossen’ waren minder verdeeld. Dit aspect werd door een verschillende deelnemers gekozen als best passend. Met stip op nummer één stond echter het aspect ‘bedenken van mogelijke oplossingen voor een probleemstuk of vraagstuk’ als kern van probleemoplossend vermogen. Al met al leidde de peiling tot de volgende top drie van kenmerkende aspecten van probleemoplossend vermogen:

  1. bedenken van mogelijke oplossingen voor een probleem of vraagstuk
  2. weten welke stappen er bestaan om een probleem of vraagstuk op te lossen
  3. benoemen en beschrijven van problemen of vraagstukken
Bjorn Hillebrandt

Blog over Probleemoplossend  vermogen

Column/blog

Wat is probleemoplossend vermogen?

Bjorn Hillebrandt, docent en LOB coach bij Helicon Opleidingen: “Het is docent-eigen om studenten te willen helpen. Bijbehorende valkuil: zelf oplossingen aandragen bij problemen. Terwijl het beter is om bij problemen door te vragen en studenten zelf naar een oplossing te laten zoeken.”

Lees verder

Praktijkvoorbeeld

Heb je een mooi praktijkvoorbeeld over Probleemoplossend vermogen? Mail naar kompas21@ecbo.nl.

Lees verder

Literatuur over Probleemoplossend vermogen

Dat maatschappelijke en technologische ontwikkelingen zorgen voor een veranderende arbeidsmarkt is een breed gedeelde gedachte. Ook dat die ontwikkelingen en die veranderende arbeidsmarkt een beroep doen op bepaalde denkvaardigheden wordt breed erkend. Probleemoplossend vermogen is zo’n denkvaardigheid die van belang is voor studenten nu en in de toekomst. Bijvoorbeeld omdat er van iedereen een steeds grotere zelfredzaamheid verwacht wordt. Ook als het gaat om het zelf oplossen van problemen.

Probleemoplossend vermogen wordt door SLO ook wel omschreven als het vermogen om een probleem te (h)erkennen en tot een plan te komen om het probleem op te lossen. Het gaat om het kunnen doorlopen van het (denk)proces om van vraag of probleem tot antwoord of oplossing te komen. Behalve aan individuele probleemoplossend vermogen wordt in de literatuur ook aandacht besteed aan samenwerkend of collectief probleemoplossend vermogen (zie bijvoorbeeld Hesse, Care, Buder, Sassenberg & Griffin, 2015). Daarin staat dan het samen met een groep werken aan het oplossen van een probleem centraal. Maar hoe kom je zelf nu van een probleem tot oplossing? Wat zijn volgens de literatuur kenmerkende aspecten van probleemoplossend vermogen? Dat vatten we hier samen.

Wat is probleemoplossend vermogen?

Het denken over probleemoplossend vermogen heeft in de vorige eeuw een grote vlucht genomen. Verschillende internationale deskundigen hebben door middel van verschillende modellen probleemoplossend vermogen proberen uiteen te rafelen. In deze modellen worden processtappen genoemd, die volgens de experts nodig zijn om van probleem tot oplossing te komen. Stapsgewijs denken of handelen is dan ook kenmerkend voor probleemoplossend vermogen.

Christoffels en Baay (2016) vatten probleemoplossend vermogen samen als een optelsom van het kunnen signaleren, definiëren en analyseren van problemen en het weten welke manieren er zijn om problemen aan te pakken en daar beargumenteerd keuzes in te maken. Omgaan met onvoorziene of onduidelijke situaties is volgens hen ook essentieel. Dit laatste aspect is in de literatuur echter minder vaak terug te vinden. Samenvattend komen we op basis van de literatuur tot dit overzicht van terugkerende aspecten van probleemoplossend vermogen:

  • herkennen van problemen of vraagstukken
  • benoemen en beschrijven van problemen of vraagstukken
  • weten welke stappen er bestaan om een probleem of vraagstuk op te lossen
  • kiezen uit mogelijke stappen om een probleem of vraagstuk op te lossen
  • uitleggen waarom welke keuzes gemaakt worden bij het oplossen van een probleem of vraagstuk
  • bedenken van mogelijke oplossingen voor een probleem of vraagstuk
  • informatie verzamelen om tot een oplossing te komen
  • stapsgewijs een aanpak uitproberen om tot een oplossing te komen
  • tussentijds checken of de gekozen aanpak goed werkt
  • een gekozen aanpak bijstellen wanneer dat nodig is
  • reflecteren op het denkproces na het oplossen van het probleem of vraagstuk
Ilse Romme-van der Leest

Helicon opleidingen

Ilse Romme – van der Leest

Helicon opleidingen in project KOMPAS21

Wat is de reden dat Helicon opleidingen deelneemt aan KOMPAS21? Ilse Romme – van der Leest: “Vakmanschap en persoonlijke ontwikkeling lopen gelijk op. Reflecteren op eigen vaardigheden geeft de student inzichten en kan op deze manier sturing geven aan de eigen loopbaan. Wij geloven dat KOMPAS21 deze inzichten mede inzichtelijk kan maken voor de student. Daarnaast kan KOMPAS21 docenten inzicht geven in de ontwikkeling van studenten en hier adequaat op inspelen.”

Waarom is probleemoplossend vermogen voor jullie belangrijk? “Door studenten te stimuleren om zelf op zoek te gaan naar antwoorden en oplossingen worden ze beter voorbereid op de veranderende arbeidsmarkt. De vaardigheid probleemoplossend vermogen zorgt ervoor dat de student ook in de toekomst kan blijven anticiperen op de veranderende arbeidsmarkt.”